Algemeen

Digitale lesbrief, voorbereidings- en verwerkingsmateriaal bij de Museon-les 'Een kasteel bouwen'


De koning wil een nieuw kasteel. Het middeleeuws gilde van bouwers moet dus aan de slag. Hoe kom je straks van de ene kasteelzaal naar de andere? Waar staan de paarden en waar is de trap naar de keuken? Hoeveel torens zijn er? Hoe kan het kasteel worden verdedigd tegen aanvallen?

Als er niet gevochten werd ging het leven op het kasteel er meestal rustig aan toe. Er werd gewoond, geleefd en plezier gemaakt. Kijk maar eens naar dit filmpje.

Doel van de lesbrief

Deze lesbrief is bedoeld ter voorbereiding en verwerking op de les 'Een kasteel bouwen' (groep 5 en 6) van het Museon.

 

U vindt hier verschillende klassikale voorbereidings- en verwerkingsmogelijkheden voor de leerlingen.

 

Deze lesbrief kan op het Digibord getoond worden. U kunt de leerlingen stukjes laten voorlezen of zelf informatie eruit halen en dat verder aan de leerlingen vertellen. De afbeeldingen, filmpjes en opdrachten zijn geschikt om met de hele klas te bekijken of te maken.

 

Structuur van de lesbrief

1. Voorbereiding

In dit onderdeel staan de verschillende klassikale voorbereidingsmogelijkheden. U vindt hier ideeën om het onderwerp kastelen en bouwtechniek van de middeleeuwen in de klas te introduceren. De begrippen die in de museumles aan bod komen vindt u ook hier, zodat de leerlingen er alvast kennis mee kunnen maken.

2. In het Museon

In dit onderdeel wordt de leerlingen kort verteld wat ze gaan doen tijdens de les in het Museon en wat het doel van de Museon-les is.

3. Verwerking

In dit onderdeel staan suggesties aangeven voor klassikale verwerking op school van de museumles. Dit kan zijn in de vorm van opdrachten, knutselideeën of een complete projectweek die in de klas kan worden gehouden. Voor ieder wat wils.

4. Boeken

Hier vindt u een aantal suggesties voor boeken met het onderwerp kastelen en de middeleeuwen. Leuk voor de leerlingen om te lezen of voor de leerkracht om voor te lezen in de klas.

5. Links

In dit onderdeel staan een aantal websites genoemd die verdere informatie over het onderwerp van de Museon-les geven.

 

Inhoud museumles

We gaan een Middeleeuws kasteel bouwen.

Waarom werden er eigenlijk kastelen gebouwd? Hoe zagen ze er uit? Wie woonden er in? Hoeveel torens zijn er? Hoe kom je van de ene toren naar de andere? Waar staan de paarden en waar is de trap naar de keuken? Hoe kan het kasteel worden verdedigd tegen aanvallen?

Bij het bouwen van een kasteel is heel wat techniek nodig. Hoe kwamen al die grote stenen voor het kasteel nu op hun plaats? Hiervoor leren de leerlingen over de werking van katrollen, takels en hefbomen. Waar moet je op letten bij het bouwen van een boogbrug?

Aan het eind van de les bouwen de leerlingen in groepjes een kasteel. Welk kasteel is het mooist? Leuk natuurlijk om de resultaten te fotograferen!

Voorbereiding

Met de volgende paragrafen kunt u de leerlingen klassikaal voorbereiden op de museumles 'Een kasteel bouwen'.

Middeleeuwen

Bij de middeleeuwen denken de leerlingen al snel aan kastelen en ridders. Maar niet iedereen was een ridder of woonde in een kasteel. Hoe ging het er dan aan toe in de middeleeuwen? Kijk maar naar dit filmpje.

Een middeleeuwse stad

In de middeleeuwse stad was het een drukte van belang. In de stad werkten ambachtslieden, herbergiers, visverkopers, touwslagers, bakkers en andere werklieden. Kooplieden verkochten hun producten op de markt.

De straten in de stad waren nauw en er stonden veel houten huizen. De meeste straten waren van zand. Varkens, kippen en schapen liepen er vrij rond. Er waren geen prullenbakken en ook geen rioleringen. Daarom werden veel mensen werden ziek van de viezigheid op straat en in huis.

Kastelen

Hoe ontstonden kastelen?

Iedereen kent ze wel, kastelen. Maar wat zijn kastelen, wanneer zijn ze gebouwd en waarom ontstonden er eigenlijk kastelen? In dit filmpje wordt daar een uitleg over gegeven.

Wat zijn ridders?

Ridders waren soldaten die meevochten in het leger van een adellijk persoon. In ruil daarvoor kreeg de ridder een groot stuk land.

Standenmaatschappij

Een standenmaatschappij is een samenleving waarin de bevolking in verschillende groepen of standen is opgedeeld die elk hun eigen rechten en plichten hebben.

In de Middeleeuwen werd uitgegaan van een driestandenschema van bidders, strijders en werkers, de geestelijkheid (monniken) als eerste stand, de adel (ridders) als tweede stand en de boeren (horigen) als derde stand. Tot welke stand men hoorde, werd bepaald door geboorte.

Monniken

Monniken leidden in de kloosters een streng geregeld leven van bidden, werken en studie. Ze zorgden voor de kennis van cultuur, landbouw en religie. Vaak waren monniken de enigen die konden lezen en schrijven. Vanuit kloosters werden hele dorpen bestuurd en werd geregeld wat er op de kloostergronden werd verbouwd.

Ridders

Ridders hadden een hoogstaande erecode en moesten monniken en boeren, vrouwen en kinderen beschermen. Zij zochten een heer van adel in wiens dienst zij zich stelden en voor wie ze bereid waren te vechten en te sterven. Ze toonden hun vaardigheden in de vechtkunsten op riddertoernooien; vooral ook aan de jonkvrouwen die erop af kwamen.

Boeren

Boeren leidden in de middeleeuwen een eenvoudig landleven. Vaak waren ze niet vrij, maar eigendom van de adel (lijfeigenen) of mochten ze de landerijen niet verlaten (horigen). Van de oogsten en het vee moesten ze een deel aan de kerk of kasteelheer afstaan en ook moesten ze werken voor de abt of op het kasteel. In ruil daarvoor werden ze beschermd door de ridders en was de kasteelheer rechter in geval van onenigheid.

In het Museon

Wat gaan de leerlingen doen?

We gaan een Middeleeuws kasteel bouwen.

Waarom werden er eigenlijk kastelen gebouwd? Hoe zagen ze er uit? Wie woonden er in? Hoeveel torens zijn er? Hoe kom je van de ene toren naar de andere? Waar staan de paarden en waar is de trap naar de keuken? Hoe kan het kasteel worden verdedigd tegen aanvallen?

Bij het bouwen van een kasteel is heel wat techniek nodig. Hoe kwamen al die grote stenen voor het kasteel nu op hun plaats? Hiervoor leren de leerlingen over de werking van katrollen, takels en hefbomen. Waar moet je op letten bij het bouwen van een boogbrug?

Aan het eind van de les bouwen de leerlingen in groepjes een kasteel. Welk kasteel is het mooist? Leuk natuurlijk om de resultaten te fotograferen!

Doel van de museumles

Lesdoel: De leerlingen maken kennis met de middeleeuwse cultuur en krijgen spelenderwijs interesse voor de principes van mechanica en bouwtechniek. Ze leren het hanteren van evenwicht en draagkracht. Ook begrijpen ze eenvoudige mechanische apparaten.

Kerndoel 32: Rekenen/wiskunde > De leerlingen leren eenvoudige meetkundige problemen op te lossen.

Kerndoel 45: Oriëntatie op jezelf en de wereld > Natuur en techniek. De leerlingen leren oplossingen voor technische problemen te ontwerpen, deze uit te voeren en te evalueren.

Kerndoel 52: Oriëntatie op jezelf en de wereld > Tijd. De leerlingen leren over de geschiedenis (van de middeleeuwen): ridders en monniken, steden en staten.

Verwerking

In de volgende vijf paragrafen vindt u verschillende manieren van klassikale verwerking bij de museumles 'Een kasteel bouwen'.

Ridders

In de voorbereiding en tijdens de museumles hebben de leerlingen al kennis gemaakt met ridders. Maak nu van de leerlingen 'echte' ridders met de volgende knutselideeën.

Zwaard maken

Wat heb je nodig?

  • karton
  • zilververf
  • glitters
  • goudpapier

Wat moet je doen?

Teken op het karton een zwaard en knip het daarna uit. Beschilder het zwaard (in twee etappes) aan de voor- en aan de achterkant met zilververf. Je kunt ook één leerling twee zwaarden laten verven. Dan laat je een andere leerling ook twee zwaarden verven. Strooi daarna de glitters over de natte verf. Als het zwaard droog is, scheuren de leerlingen het goudpapier en plakken dit op het handvat van het zwaard.

Harnas

Maak een ridder harnas van een vuilniszak. Knip hierin gaten voor hoofd en armen. Versier de vuilniszak met stukjes aluminiumfolie of verf.

Schild

Wat heb je nodig?

  • gekleurd karton
  • een merkstift 
  • verf

Wat moet je doen?

Teken op gekleurd karton een schild. Knip het schild daarna uit. verdeel het schild in vier helften. Verf de verschillende delen van het schild. Zie ook het voorbeeld op de foto. Teken daarna met merkstift het schildwapen op het schild. Zie hiervoor ook de paragraaf hieronder.

Schildwapen

Ridders hebben hun eigen wapen. Niet een wapen om mee te vechten, maar een schildering om aan te geven wie ze zijn. Zo'n wapen stond vaak afgebeeld op hun schild. Aan zo'n wapen kun je een heleboel dingen aflezen, en er waren zelfs bepaalde regels voor het ontwerpen van een wapen.

Het is leuk om de kinderen hun eigen wapen te laten maken. Gebruik de opzoekbladen heraldiek via deze link om de kinderen de spelregels te leren.

Jonkvrouwen

Meisjes werden in de middeleeuwen heel anders opgevoed dan jongens. Meestal woonden ze niet thuis, maar in een klooster of een ander kasteel. Daar leerden ze hoe ze moesten naaien, lezen en schrijven in het Latijn, zingen en nog veel meer andere “vrouwelijke” activiteiten. Meisjes mochten niet lang kind blijven. Als ze een jaar of 6 waren verloofden ze zich al met een man en als ze ongeveer 14 jaar waren gingen ze trouwen en kregen ze kinderen.

Naast het verzorgen van hun kinderen hadden de jonkvrouwen ook nog andere verplichtingen. Vrouwen waren in de middeleeuwen de baas over de keuken van het kasteel. Ook moest ze zorgen voor de gasten die in het kasteel kwamen. In tijden van oorlog namen veel jonkvrouwen zelfs de taken van hun man over op het kasteel.

Middeleeuwse adelvrouwen straalden meestal rijkdom en welvaart uit. Ze bezaten dure kleren gemaakt van exotisch materiaal die de laatste mode volgden. Ze droegen ook sieraden van goud of zilver met edelstenen erin verwerkt. Ze spoten parfum in hun kamers en op zichzelf om lekker te ruiken.

Eén van de dingen die de leerlingen vast herkennen is de puntmuts/hoed waarmee jonkvrouwen vaak worden afgebeeld. Deze punthoed was erg in de mode in Frankrijk, Engeland en Nederland rond de periode 1400-1450.

 

Opdracht voor de leerlingen

Maak een met de leerlingen punthoed van stevig papier en maak aan het uiteinde een stuk crêpepapier, gaas of vitrage vast. Laat daarna de leerlingen hem versieren met stickers en plakplaatjes. Zo worden ze zelf een echte jonkvrouw!

Monniken

Monnikenwerk

In de middeleeuwen wisten de mensen niet hoe je een boek moest drukken. Daarom werd ieder boek met de hand overgeschreven. Zo'n boek noemen we een handschrift.

Het overschrijven van een boek werd gedaan door monniken. Het duurde soms wel twee jaar voordat zo'n handschrift af was. Daar komt het spreekwoord vandaan: "Dat is monnikenwerk". We bedoelen daarmee dat iets een zwaar werk is en lang duurt.

De eerste hoofdletter van elk hoofdstuk werd mooi versierd. Zo'n hoofdletter heet een initiaal. Soms stond er zelfs een kleine tekening in. Dan noemen we het een gehistorieerde initiaal. Om de hele bladzijde heen kwam een mooie rand van allerlei kleine tekeningetjes.  Er waren monniken die de gewone letters schreven en andere monniken die de mooie hoofdletters en tekeningen maakten.

 

Opdracht voor de leerlingen

Laat de kinderen nu hun eigen eerste letter van hun naam versieren zoals een monnik dat zou doen. Laat hierbij een aantal van de voorbeelden zien die hier te vinden zijn.

 

Kijk ook eens op deze link voor meer voorbeelden van initialen.

Kastelen bouwen

In de les hebben de leerlingen al geoefend met het bouwen van onderdelen van een kasteel, zoals een brug en een boog. Maar wat is er nu leuker dan je eigen kasteel maken?

Dat kan natuurlijk op vele manieren.

 

Blokken

Laat de leerlingen aan de slag gaan met verschillende houten blokken om een kasteel te bouwen. Vergeet niet de ingang, de torens, de kantelen en de schietgaten voor de kanonnen en pijl en bogen.

Knutselen

Laat de leerlingen kastelen van allerlei materialen maken. Denk hierbij aan: wc rollen, melkpakjes, ijsstokjes, schoenendozen, karton, lege pringles kokers, gekleurd papier.

Bouwplaat

Via deze link kunt u een bouwplaat van een kasteel downloaden. Dit pdf bestand bestaat uit een uitleg en alle onderdelen van het kasteel om uit te knippen. Druk het bestand af op A3 formaat (of groter) en op stevig papier en ga met de leerlingen aan de slag.

Hoe bouw je een ..... ?

In de les zijn een paar bouwtechnieken aan de leerlingen duidelijk gemaakt. In de klas kunnen ze daarmee verder. Hieronder leren de leerlingen bijvoorbeeld hoe ze zelf een stevige brug kunnen maken.

stevige brug

Boeken

Er zijn veel boeken geschreven over kastelen en de middeleeuwen. Hieronder staan een aantal suggesties die de leerlingen kunnen lezen.

           

Het kasteel van Aberwyvern, David Macaulay 

Met zwart-witte pentekeningen en een beknopte tekst wordt een nauwkeurig beeld gegeven van de bouw van een denkbeeldig Engels kasteel uit de middeleeuwen. Ook opvattingen uit en het leven in die tijd komen aan bod. ISBN 9021619822

Jouw missie / bouw een kasteel

Jouw missie: Bouw een kasteel Dus jij wilt graag je eigen kasteel? Maar wat is de ideale locatie en welk bouwmateriaal heb je nodig? In deze map staat alles wat je moet weten. De gedetailleerde illustraties, bouwplannen en aanwijzingen helpen jou om je missie te volbrengen - je leest alles over hoe je een ridder wordt en welke wapens je nodig hebt om je kasteel te verdedigen. Je missiemap bevat uitklapbare pagina's, plattegronden en een model met instructies, zodat je ook echt je eigen kasteel kunt bouwen! ISBN 9088200602

Links

Meer informatie over de middeleeuwen en kastelen? Kijk dan eens op onderstaande sites.

 

http://www.despeelweide.nl/kasteel/gratis%20playmobil%20kasteel.htm

Maak je eigen playmobil kasteel, met verschillende bouwplaten en duidelijk uitleg.

 

http://www.de-middeleeuwen.nl/

Op deze website vind je alles over de middeleeuwen! Onder andere wat de mensen bezighield in die tijd, wat ze aten, wat ze kochten, hoe ze eruit zagen, wat voor beroep ze hadden. Kortom, als je wat meer over de middeleeuwen te weten wilt komen is deze website beslist iets voor jou!

 

http://wikikids.nl/Middeleeuwen

Artikel op wikikids over de middeleeuwen.

 

http://members.chello.nl/s.kloosterman4/middeleeuwen/

Speel een spel over de middeleeuwen met ridders, monniken en boeren.


http://www.guedelon.fr/nl/het-avontuur-guedelon_01.html

In de Bourgogne in Frankrijk zijn een vijftigtal bouwlieden een enorme uitdaging aangegaan: ze bouwen een burcht met de technieken en materialen uit de middeleeuwen.

Het Museon

Bij deze les zijn nodig:

  • Digitaal schoolbord
  • Mogelijkheid tot openen van pdf bestanden
  • Mogelijkheid tot afspelen van filmpjes met geluid
  Afbeelding: CC Wikipedia
Drie standenmaatschappij

Tip voor de leerkracht

Neem een fototoestel mee om de bouwwerken vast te leggen!

In groepjes kastelen bouwen

Belangrijk

De blokken waarmee de leerlingen gaan werken in de museumles zijn van onbehandeld hout.

Ze zijn getest en goedgekeurd door de Museon-docenten, maar een splinter kan altijd gebeuren.

Er zijn daarom voldoende voorzorgsmaatregelen, zoals betadine, pincetten en pleisters, voorhanden.

Zwaard
Ridder helm
Schild
Schild wapen
  Foto: Wikipedia
Kleding van de Franse adel rond 1400
Jonkvrouwen hoed
Handschrift uit de middeleeuwen
Initiaal van de hoofdletter P
Kasteel van blokken
Kasteel van karton