Dichtbij en ver weg

Hier ga je verder met de les Vulkanen. Je kunt proefjes gaan doen en leuke boeken of websites bekijken over vulkanen. En in de volgende vier paragrafen ga je kijken naar vulkanen die dichtbij en ver weg van ons liggen.

Maar eerst kun je het lesboekje nakijken.

Nakijken

Tijdens de Museonles heb je een opdrachtenboekje ingevuld. De juf of meester heeft een blad met antwoorden waarmee je het boekje na kan kijken. 

Vulkanen in Nederland

Als we over vulkanen praten dan hebben we het altijd over landen ver weg van Nederland. Maar zijn er in Nederland nu ook vulkanen?

Het antwoord is: ja. Midden in de Waddenzee, op 135 kilometer van het Museon, ligt de Zuidwalvulkaan (afbeelding 1).

Op expeditie

Je zult er weinig van zien (zie afbeelding 2). De vulkaan zit namelijk volledig onder de grond. De vulkaan is al meer dan 150 miljoen jaar oud. In de tussentijd is de vulkaan bedekt geraakt onder een heleboel grond.

 

Vulkanen dichtbij Nederland

In Nederland hebben we dus geen werkende vulkaan. Maar als we iets verder over de grens gaan komen we toch een aantal vulkanen tegen. Neem bijvoorbeeld de Eyjafjallajökull op IJsland, die op 1892 kilometer van het Museon ligt. Op 21 maart 2010 begon deze vulkaan uit te barsten.

Dit had grote gevolgen voor de omgeving. Bekijk daarvoor de onderstaande beelden uit het journaal van 19 april 2010.

 

Vulkanen ver van Nederland

Ook vulkanen die heel ver weg liggen kunnen een effect hebben op ons. Neem bijvoorbeeld de vulkaan Krakatau in Indonesië, die op 11.290 kilometer van het Museon ligt (afbeelding 1).

Op 27 augustus 1883 barstte deze vulkaan uit. Door de uitbarsting stortte hij ineen, waardoor bijna de hele berg verdween.

Door de instorting ontstond een tsunami, een vloedgolf, van tientallen meters hoog. Deze overspoelde grote delen van de kusten van de eilanden Indonesische eilanden Java en Sumatra.

Wereldwijde effecten

In de jaren na de uitbarsting werden over de gehele wereld verschijnselen gezien die verband hielden met de uitbarsting.

Zo werd de vloedgolf zelfs in het Kanaal tussen Engeland en Frankrijk geregistreerd door een deining van de zeespiegel. Deze was natuurlijk lang niet zo groot als de vloedgolf in Indonesië.

De asdeeltjes die in de atmosfeer terechtkwamen, hadden tot gevolg dat het volgende jaar de gemiddelde temperatuur op aarde met 1,2 graden daalde. Ook kleurde de hemel in de jaren na de uitbarsting in grote delen van de wereld 's ochtends en 's avonds rood. Deze kleuren werden door verschillende schilders op doek gezet (zie afbeelding 2).

Eindoordeel

Tijdens de voorbereiding heb je een antwoord gegeven op de vier vragen rechts.

Kijk nu eens terug naar de antwoorden die je eerder hebt gegeven. Zou je op alle vragen nog steeds hetzelfde antwoord geven, of is dit veranderd? Probeer ook te achterhalen waarom dit veranderd is.

 

 

Proefjes

Met de volgende drie proefjes kun je onderzoeken hoe lava stroomt, hoe explosief een vulkaan kan zijn en hoe je zelf een vulkaan kunt maken.

Experiment 1: Vloeiende lava

Er zijn verschillende soorten lava: dikke lava, dunne lava, kleverige lava en juist heel snelle lava die snelheden van wel 50 km/per uur kan halen! Doordat er verschillende soorten lava zijn, zijn er ook veel verschillende soorten vulkanen.

Met het volgende experiment ga je onderzoeken hoe verschillende soorten lava zich gedragen en uitvloeien. Daarvoor wordt natuurlijk geen echte lava gebruikt! Vervolgens kijk je naar verschillende soorten vulkanen en of deze nou verschillende soorten lava maken, of dat verschillende soorten lava verschillende vulkanen maken.

 

lavastroom2.jpg

Het experiment

  1. Neem de dunne vloeistof en schenk deze op een bord. Hoe lang duurt het voordat de vloeistof over de hele bodem verspreid is? Schrijf op!
  2. Herhaal het experiment met de dikke vloeistof op het tweede bord. Zorg dat ie goed dik is, zet desnoods de stroop of honing even in de koelkast. Hoe lang duurt het voordat deze vloeistof over de hele bodem verspreid is? (Niet stiekem helpen, hè?) Schrijf op!
  3. Meng wat zand door de dikke vloeistof. Daardoor wordt deze zo dik dat hij bijna niet meer zal vloeien.
    Zal deze de bodem nog helemaal gaan bedekken? Schrijf op!
  4. Zet als je ermee klaar bent de drie borden in de koelkast en kijk na een uur naar de vorm van je vulkanen.
    Kijk hier rechts of je de verschillende vulkanen kunt herkennen.

Experiment 2: Gasexplosie

Magma in de aarde bevat vaak allerlei gassen. Deze gassen blijven door de hoge druk in de aarde opgelost in het magma. En wat gebeurt er nou als er geen druk meer is die deze gassen op zijn plek houdt?

In frisdrank (met prik) zitten ook gassen, die door de druk in de fles in de drank worden gehouden. Wat gebeurt er nou als er geen druk meer is die deze gassen op zijn plek houdt?

Daar gaan we met dit experiment naar kijken. Doe dit nooit alleen, maar vraag altijd een volwassene om je te helpen! Dit geldt ook als je thuis een experiment doet! 

 

Het experiment

  1. Zet de fles op het aanrecht (niet schudden!). Draai voorzichtig de dop los en kijk wat er gebeurt.
    Draai de fles weer goed dicht. Wat zie je nu?
    Herhaal dit een paar keer tot je goed ziet wat het verschil is tussen de fles met en zonder dop.
  2. Schroef de dop nu echt goed vast en schud héél zachtjes met de fles. Door deze bewegingen kan er eigenlijk minder gas in de drank opgelost worden.
  3. Zet de fles in de spoelbak. Draai de dop nu een heel klein beetje los (hou de fles weg van je gezicht!). Wat gebeurt er?

Wat is er gebeurd?

  1. Als je de dop losdraait, zie je dat er belletjes ontstaan. Als je de dop weer vastschroeft, verdwijnen de belletjes weer. Je kunt hier zien dat gassen in vloeistof onder druk goed opgelost blijven.  Maar ze ontsnappen als ze de kans krijgen, dus als de druk lager is wanneer je de dop los schroeft.
  2. Het gas in de vloeistof heeft meer plaats nodig als de vloeistof beweegt. Je doet dit door de fles zachtjes te schudden.
  3. Het bruisende ‘magma’ spuit de fles uit doordat de druk plotseling lager wordt, want je draait de dop los. Als de druk wegvalt blijven gassen niet meer opgelost, ze willen naar buiten.
    Hetzelfde gebeurt in een vulkaan, in de magma. Op deze manier kan de magma in een vulkaan soms erg explosief zijn!

Experiment 3: Maak een vulkaan

Met deze instructie kun je je eigen vulkaan maken.

Het schaalmodel

Vervorm kippengaas dusdanig, dat er een berglandschap met een vulkaantrechter ontstaat (in de trechter moet een bekertje passen). Maak lavadammen om de lava in goede banen te leiden

Maak behangplaksel, scheur krantenpapier aan repen en laat die enkele minuten in het plaksel weken. Bedek het gaas met minstens drie lagen papier-maché.

Als alles goed droog is kun je het landschap verven en op kleur brengen. Huizen maak je van hout of doosjes en bomen van cocktailprikkers en een oude spons.

De uitbarsting

Zet het plastic bakje in de vulkaankrater van je model.

Doe 1 thelepel natriumbicarbonaat in het bakje en voeg voorzichtig enkele malen 1 theelepel azijn toe.

Als de vulkaan begint te bruisen, kijk goed waar het schuim naar toe stroomt. Blijven je huizen gespaard?

Leessugesties

Hier vind je een aantal leuke boeken over vulkanen.

Adams, S. / Mijn eerste boek over vulkanen.
Met behulp van veel gekleurde tekeningen wordt allerlei informatie gegeven over verschillende werkende en niet-werkende vulkanen. ISBN 9789025746483

Ruben, K. / Aardbevingen en vulkanen.
Dit is een boekje uit de serie 'Insiders'. Na wat algemene informatie over vulkanen wordt hier ingezoomd op een aantal specifieke rampen. Ook is er een 3- versie van dit boekje beschikbaar. Met behulp van pop-ups, uitvouwboekjes en schuifplaten wordt de aarde in dit boekje tot leven gebracht. ISBN 9789025745998 (2D versie) en ISBN 9789025749019 (3D versie).

Links

Wil je meer weer over het onderwerp van deze museumles, kijk dan op onderstaande sites. 


De vulkanische uitbarsting op het eiland Krakatau
Verslag uit 1883 van de uitbarsting van de Krakatau dat in 1884 gepubliceerd werd in het tijdschrift 'De Natuur'.

 

De vulkanen van Java

Fragmenten van het boek 'De vulkanen van Java' van de Nederlandse geoloog R.W. van Bemmelen uit 1951, met illustraties van L.J. Eland

 

http://www.romeinspompeii.net/index4.html
Website met veel materiaal over de Pompeï.

 

http://www.vulkanisme.nl/
Een uitgebreide website gericht op mensen die een (profiel) werkstuk, een spreekbeurt of een reis naar een vulkaan willen maken. De website bevat veel informatie over vulkanen en vulkanisme, maar ook zijn er games, kleurplaten en een vulkaanquiz.

 

www.vulkanen.nl
Website met veel informatie over vulkanen, die aan de hand van een kaart aanklikbaar zijn.


Afb. 1: Ligging Zuidwalvulkaan
Afb. 2: Aardoppervlak boven vulkaan
Ligging Eyjafjallajökull
  Foto Árni Friðriksson
Uitbarsting Eyjafjallajökull

Links

Eyjafjallajökull: wat er precies gebeurde: Korte uitleg met tekeningen van een onderzoek dat in Nature is gepubliceerd over het ontstaan van de uitbarsting van Eyjafjallajökull.

Afb. 1: Ligging Krakatau
Afb. 2: Krakatau vlak voor de uitbarsting in 1883
  Schilderij door William Ashcroft
Afb. 3: Zonsopgang in Londen 26 november 1883

Links

De vulkanische uitbarsting op het eiland Krakatau: Verslag uit 1883 van de uitbarsting van de Krakatau dat in 1884 gepubliceerd werd in het tijdschrift 'De Natuur'.

De vulkanen van Java: Fragmenten van het boek 'De vulkanen van Java' van de Nederlandse geoloog R.W. van Bemmelen uit 1951, met illustraties van L.J. Eland

Persoonlijke vragen

  1. Heb je al eens een vulkaan bezocht?
  2. Zou je dat anders wel een keer willen doen?
  3. Durf je bij een vulkaan te wonen?
  4. Is een vulkaan gevaarlijk?

Benodigdheden:

- volwassene
- lepel
- klok (of horloge)
- dienblad
- pen en papier
- drie borden
- water
- zand
- dikke vloeistof (bv. stroop, honing)
- dunne vloeistof (bv. afwasmiddel, shampoo of water)

Stratovulkaan: Villarica
  Foto Quinn Dombrowski
Schildpadvulkaan: Mauna Ulu

Benodigdheden

- volwassene
- Kleurloze plastic fles (géén glas!) met gekleurde frisdrank (bijv. cassis of cola)

gasexplosie

Benodigdheden

  • Kippengaas
  • Papier-maché (behangplaksel en dunne repen krant)
  • Klein plastic bakje, die in de krater van de vulkaan moet passen.
  • Verf en allerhande materiaal om huisjes en bomen mee te maken
  • Eén theelepel natriumbicarbonaat per vulkaan (bij de apotheek verkrijgbaar)
  • paar theelepeltjes azijn om de natriumcarbonaat te laten bruisen
maquette
natriumbicarbonaat.jpg