Algemeen

Digitale lesbrief, voorbereidings- en verwerkingsmateriaal bij de Museon-les 'Werkweek Wilhelminaoord; landschap en prehistorie'

 

Elk jaar gaat een aantal van de groepen 7 en 8 van het Haagse basisonderwijs naar het Buitencentrum Wilhelminaoord voor het programma School in Bos. Uw klas is nu aan de beurt.

Voordat de leerlingen op werkweek gaan, komen ze naar het Museon om daar een les te volgen die ze meer leert over de prehistorie, ijstijden en verschillende landschappen in Nederland. In deze digitale lesbrief kunnen de leerlingen alvast kennis maken met deze begrippen en natuurlijk nog veel meer!

Doel van de lesbrief

Deze lesbrief is bedoeld als voorbereiding en verwerking bij de les 'Werkweek Wilhelminaoord; landschap en prehistorie' van het Museon. Deze les is bedoeld voor groep 7 en 8.

De leerlingen maken kennis met de onderwerpen prehistorie en landschappen en met de werkweek zelf. Daarnaast komen de begrippen aan bod die de leerlingen moeten kennen voor de les. Ook worden er suggesties gegeven voor verwerking op school.

Deze lesbrief kan op het Digibord getoond worden. U kunt de leerlingen stukjes laten voorlezen of zelf informatie eruit halen en dat verder aan de leerlingen vertellen. De afbeeldingen, filmpjes en opdrachten zijn geschikt om met de hele klas te bekijken of te maken.

 

Klik voor voorbereiding of verwerking voor de leerlingen op onderstaande links.

Voorbereidingsmateriaal voor individueel gebruik door de leerling   

Verwerkingsmateriaal voor individueel gebruik door de leerling   

Structuur van de lesbrief

Voorbereiding

In dit onderdeel staan de begrippen die de leerlingen moeten kennen voordat ze de museumles gaan volgen. Elk begrip wordt uitgelegd en is voorzien van een afbeelding, animatie, filmpje of een vraag om het begrip goed te leren kennen.

In het Museon

In dit onderdeel wordt de leerlingen kort verteld wat ze gaan doen tijdens de museumles in het Museon.

Verwerking

In dit onderdeel staan suggesties voor verwerking van de museumles op school. Dit kan zijn in de vorm van een powerpoint die in de klas behandeld kan worden, maar ook links en meer informatie voor bijvoorbeeld het maken van een spreekbeurt.

Leessuggesties

In dit onderdeel staat een aantal suggesties voor boeken, informatief of verhalend, die de leerlingen kunnen lezen.

Links

Voor meer informatie of links naar websites die meer informatie geven over het onderwerp van de museumles kunt u hier terecht.

Voorbereiding

Klassikaal

De les in het Museon is op zich zelf al een voorbereidingsles. Voorbereiding op school is daardoor niet noodzakelijk. Wel is het handig als de leerlingen enige kennis hebben van de volgende begrippen:

  • landschap
  • hunebed
  • ijstijd
  • prehistorie

Deze vier begrippen worden uitgelegd in de volgende vijf paragrafen.

Individueel

U kunt de leerlingen ook zelfstandig deze voorbereiding laten doornemen. Hiervoor is een aparte lesmodule gemaakt. Klik hiervoor op onderstaande link.

Voorbereidingsmateriaal voor de leerling

Landschap

Wat is een landschap?

Een landschap is een bepaald gebied dat met elkaar samenhangt. Een landschap is alles wat je om je heen ziet als je buiten bent; bomen, wegen, huizen, akkers etc. Een landschap wordt bepaald door de grond, de lucht, het klimaat, mensen, dieren en planten.

Landschappen veranderen ook door de tijd heen. Ze worden gevormd en veranderd door natuurlijke krachten zoals wind, water, ijs en de mens. Een landschap is nooit klaar, het blijft altijd veranderen.

Hunebed

Wat is een hunebed?

Een hunebed is een begraafplaats uit de prehistorie. Een hunebed is gemaakt van grote zwerfkeien die tijdens de ijstijden in Nederland terecht zijn gekomen.

Hoe zijn de hunebedden gemaakt?

Hoe bouwden de prehistorische mensen eigenlijk hunebedden terwijl ze geen hijskranen hadden?

IJstijd

Wat is een ijstijd?

Een ijstijd (of met een moeilijk woord een glaciaal) is een hele koude periode, waarin grote delen van de wereld bedekt zijn met ijskappen. Nederland heeft een aantal ijstijden gekend. De voorlaatste (150.000 jaar geleden) en de laatste ijstijd (12.000 jaar geleden) zijn de belangrijkste ijstijden in Nederland.

Tijdens deze ijstijden heeft het ijspakket dat over Nederland lag het landschap enorm veranderd. Hoe dat is gebeurd? Bekijk de twee filmpjes hieronder in de klas om erachter te komen.

Dekzand en keileem

Stuwwallen

Prehistorie

De prehistorie is de vroegste geschiedenis van de mensen. Het woord prehistorie bestaat uit twee delen, pre = voor en historie = geschiedenis. Letterlijk betekent het woord dus "vóór de geschiedenis". De prehistorie begint eigenlijk al heel lang geleden, zo'n 250.000 jaar terug. Maar in het gebied dat wij nu Nederland noemen, kwamen pas 16.000 jaar geleden mensen permanent wonen.

Jagers-verzamelaars

In de vroegste perioden van de prehistorie leefden de mensen als jager-verzamelaars. Ze jaagden met speren en later ook met pijl en boog op wilde dieren zoals rendieren, herten en wilde zwijnen. Daarnaast verzamelden ze noten, vruchten, eetbare planten, knollen en wortels uit de omgeving. Deze manier van leven heeft heel lang stand gehouden.

Boeren

Maar langzamerhand kwam er een nieuwe manier van leven: het boerenbestaan. In het Midden Oosten zijn de eerste bewijzen gevonden voor landbouw en veeteelt. Vanuit daar heeft het zich over Europa verspreid. De eerste boeren in Nederland komen vanaf 5300 voor Chr. ons land binnen. In het begin woonden ze alleen in Limburg. Pas duizenden jaren later, vanaf de bronstijd, zijn alle mensen die in Nederland woonden helemaal overgegaan op het verbouwen van graan en het houden van vee.

Steentijd, bronstijd en ijzertijd

De prehistorie is een ontzettend lange periode en er zijn in die tijd veel nieuwe uitvindingen gedaan. Daarom is de prehistorie onderverdeeld in een aantal kleinere tijdsvakken, die goed laten zien wat er allemaal gebeurde in de prehistorie. Deze tijdsvakken zijn genoemd naar het materiaal dat werd gebruikt voor de werktuigen en de gereedschappen.

De drie belangrijkste tijdvakken in de prehistorie zijn:

  • steentijd
  • bronstijd
  • ijzertijd

Later zijn deze belangrijkste tijdvakken ook nog verder ingedeeld in kleinere tijdvakken bijvoorbeeld de oude steentijd en de late bronstijd.

Bekijk de tabel voor het hele overzicht van de tijdvakken en de bijbehorende jaartallen van de prehistorie.

In het Museon

Wat gaan de leerlingen doen?

De voorbereidingsles vindt plaats in de zaal ‘De eerste kustbewoners’ van het Museon.

De leerlingen leren over de verschillende landschappen die in Drenthe te zien zijn en welke natuurlijke krachten, zoals ijs en wind ze gevormd hebben. Ze maken ook kennis met de prehistorie, door de eerste kustbewoners in Den Haag en hun tijdgenoten in Drenthe, de hunebedbouwers. Na een kleine inleiding gaan ze zelf aan de slag met vragenboekjes in en rond de zaal.

Aan het eind van de les doen de leerlingen in groepjes het stenenpracticum, een oefening in het herkennen van stenen die in Drenthe te vinden zijn. Ze weten dan welke stenen ze kunnen vinden en hoe ze deze stenen kunnen herkennen.

Na de les hebben ze veel informatie verzameld die ze goed kunnen gebruiken tijdens de werkweek.

Doel van de museumles

Lesdoel: Leerlingen inhoudelijk voorbereiden op hun verblijf in Wilhelminaoord.

Kerndoel 51: Oriëntatie op jezelf en de wereld > Tijd. De leerlingen leren gebruik te maken van eenvoudige historische bronnen en ze leren aanduidingen van tijd en tijdsindeling te hanteren.

Kerndoel 52: Oriëntatie op jezelf en de wereld > Tijd. De leerlingen leren over kenmerkende aspecten van de volgende tijdvakken: jagers en boeren.

Verwerking

Klassikaal

Nadat de leerlingen de museumles hebben gevolgd, zijn er verschillende manieren van verwerking van de les op school. Deze klassikale verwerkingsmogelijkheden vindt u in de volgende vier paragrafen.

Hiernaast vindt u ook de antwoorden bij het vragenboekje dat door de leerlingen tijdens de Museon-les is gemaakt. U kunt de antwoorden nakijken in de klas.

Individueel

U kunt de leerlingen ook zelfstandig deze en extra verwerking laten doornemen. Hiervoor is een aparte lesmodule gemaakt. Klik hiervoor op onderstaande link.

Verwerkingsmateriaal voor de leerling

Verwerkingsopdracht

De hunebedbouwers en de eerste kustbewoners

Tijdens de werkweek zien de leerlingen hunebedden. De hunebedbouwers leefden in dezelfde tijd als de eerste kustbewoners. Voor een deel leefden ze hetzelfde, maar er waren toch ook een aantal verschillen. De verschillen komen voornamelijk doordat de hunebedbouwers en de eerste kustbewoners in een ander landschap leefden.

Laat de leerlingen de teksten in de rechterkolom lezen en daarna de opdracht maken. Zo ontdekken ze welke verschillen er zoal waren.

Werkweek

Bekijk onderstaand filmpje om alvast een kijkje te nemen in Wilhelminaoord. Waar gaan de leerlingen precies naar toe en hoe ziet het buitencentrum eruit?

School in Bos

School in Bos ligt vlakbij het dorpje Wilhelminaoord in de provincie Drenthe. Al 35 jaar gaan Haagse scholen met hun groepen 7 en 8 een weekje naar School in Bos. Tijdens een werkweek naar School in Bos ontdekken kinderen van alles over de natuur, het milieu en het verleden.

Waarom een week weg?

Den Haag is een stad en in de stad is ruimte gemaakt voor de natuur. Er zijn bijvoorbeeld parken, kinderboerderijen en schooltuinen. Tijdens School in Bos worden de rollen eens omgedraaid. Midden in de natuur leren stadse kinderen zich aan te passen. Dat is leerzaam, want de natuur is nodig om te leven.

Buitencentrum Wilhelminaoord

School in Bos zit in het Buitencentrum Wilhelminaoord, in de Drenthse gemeente Westerveld. De scholieren en begeleiders leven en slapen in een groot gebouw van 100 jaar oud. Het centrum heeft grote (6 bedden) en kleine slaapkamers (2 bedden), een keuken, een eet- en recreatiezaal.

Stenen herkennen

Tijdens de werkweek hebben de leerlingen de mogelijkheid stenen te verzamelen. Alle stenen die in het stenenpracticum aan bod zijn gekomen, staan in het pdf bestand 'Stenen herkennen'.

Dit blad kan uitgeprint en meegenomen worden naar Wilhelminaoord, om de leerlingen daar te helpen met het herkennen van de verschillende stenen.

Het stenenpracticum
Het stenenpracticum

Leessuggesties

Onderstaande boeken zijn suggesties voor de leerlingen om te lezen.

Bij de steentijdmensen Holtei, C. ISBN 9058780481

Een boek met uitklapplaten over de mensen die in de steentijd leefden. Ga mee op mammoetjacht en ontdek hoe belangrijk de mammoet voor de steentijdmensen was. Probeer een fikkie te stoken met vuurstenen of maak net zulke sieraden als je voorouders. In dit boek kun je alles lezen over hoe de mensen in de steentijd leefden.

Terugblikken: Het offer Rood, T.  ISBN 9053001891

De tweeling Tiem en Jel woont in een dorpje aan de rand van een uitgestrekt bos. Op een dag zegt de priester dat de Geesten boos zijn. Ze vragen een offer. Een kind… Tiem en Jel vluchten het bos in. Ze moeten overleven zoals hun voorouders, zwervend en jagend in een wereld vol gevaren.

Terugblikken: Het grote bouwwerk  Visser, R. ISBN 9053001786

In het dorp van Mare zijn de mannen druk in de weer. Ze stapelen enorme keien op elkaar en bouwen iets dat op een heel groot huis lijkt. Mare vindt het erg raar dat niemand haar wil vertellen waar het bouwwerk voor bedoeld is. Zelfs oma niet, van wie Mare toch al heel veel geleerd heeft. Pas als oma sterft, begint Mare te begrijpen waar dat huis van reuzenkeien voor dient….

Links

Meer informatie over de prehistorie? Kijk dan eens op deze sites.


www.schooltv.nl

Op deze website onder het kopje Vroeger & Zo, kun je klikken op het tijdvak jagers en boeren. Daar staat heel veel informatie over de steentijd met voorbeelden van werkstukken, filmpjes en 'wist-je-datjes'.

www.archeos.nl

Deze website gaat over de archeologie van Nederland. Je kunt hier alles vinden over hoe mensen vroeger leefden, van de prehistorie tot en met de Middeleeuwen. Informatie over hoe archeologen onderzoek doen naar sporen uit het verleden, kun je op deze site ook vinden.

www.rmo.nl

Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden is het nationale centrum voor archeologie, waar jong en oud kan genieten van de beschavingen uit het oude Egypte en het Nabije Oosten, de Griekse en Romeinse wereld en het vroege Nederland. Op de website kun je kijken wat voor tentoonstellingen er zijn.

Museon
De zaal 'Eerste kustbewoners' in het Museon

Bij deze les zijn nodig:

  • digitaal schoolbord
  • mogelijkheid tot tonen van powerpoint presentaties
  • mogelijkheid tot openen van pdf bestanden
  • mogelijkheid tot afspelen van filmpjes met geluid
Landschappenkaart van Nederland
Hunebed
Zwerfkei uit Scandinaviƫ
  Friso Henstra
Jager-verzamelaars
  Friso Henstra
IJzertijdboeren
Tijdbalk van de prehistorie
Leerlingen aan het werk in het Museon
Stenen practicum tijdens de museumles
  Friso Henstra
Hunebedbouwers
  Kelvin Wilson
De eerste kustbewoners
Bronsgieten in Wilhelminaoord
Workshop 'prehistorische mode'

Meer weten over School in Bos? Kijk dan eens op deze sites.

www.schoolinbos.nl

www.wilhelminaoord.com